Polska Niepodległą! I co dalej?

Dzień po przyjeździe Józefa Piłsudskiego do Warszawy z więzienia w Magdeburgu (11 listopada 1918 r.), Rada Regencyjna powierzyła mu dowództwo nad polską armią, zaś 14 listopada władzę polityczną. Podporządkował mu się także utworzony w Lublinie przez lewicę niepodległościową Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. Równolegle z tymi wydarzeniami Polska Organizacja Wojskowa w centralnej Polsce zaczęła przejmować władzę z rąk Niemców. 16 listopada Józef Piłsudski wysłał telegram do rządów państw neutralnych oraz uczestniczących w I wojnie światowej, w którym zawiadamiał o powstaniu niepodległego państwa polskiego.

Budowę państwa rozpoczęto od podstaw, tak wewnętrznie jak również na arenie międzynarodowej. 18 listopada powołano pierwszy rząd Rzeczypospolitej Polskiej z premierem Jędrzejem Moraczewskim na czele. Głównym zadaniem nowo powołanego gabinetu i Tymczasowego Naczelnika Państwa w osobie Józefa Piłsudskiego była organizacja wyborów do sejmu. Prawo wyborcze przysługiwało każdemu obywatelowi państwa polskiego, po ukończeniu 21. roku życia bez względu na narodowość, wyznanie, pochodzenie tudzież, co warte podkreślenia, płeć (!). Głosować nie mogli natomiast żołnierze w służbie czynnej oraz osoby pozbawione tego prawa wyrokiem sądowym. W obliczu zbliżającej się konferencji pokojowej i konieczności zapewnienia Polsce jednolitej reprezentacji na arenie międzynarodowej, lewicowy rząd Jędrzeja Moraczewskiego został zastąpiony nowym gabinetem na czele którego stanął dotychczasowy orędownik sprawy polskiej za granicą Ignacy Jan Paderewski. 26 stycznia 1919 r. odbyły się planowane wybory do Sejmu Ustawodawczego. Ze względu na fakt, iż nie wszystkie ziemie polskie znajdowały się jeszcze pod władzą Polaków, wybory odbywały się stopniowo. Początkowo głosowali jedynie mieszkańcy części Królestwa Polskiego, w lutym Suwalszczyzny, w czerwcu Wielkopolski a w lipcu Białostocczyzny. Głównym celem Sejmu Ustawodawczego było uchwalenie konstytucji. Akt ten, ze względu na starcia o granice państwa, udało się uchwalić dopiero 17 marca 1921 r. (do tego czasu obowiązywała uchwała z dnia 20 lutego 1919 r. w sprawie powierzenia Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa, czyli tzw. Mała Konstytucja).

Tworzenie nowej administracji wiązało się ze stopniowym przejmowaniem władzy przez Polaków na ziemiach zagarniętych niegdyś przez zaborców. Jak się okazało nie było to zadanie łatwe. Józef Piłsudski zdawał sobie sprawę, iż potrzeba do tego dobrze sformowanej armii. W związku z powyższym już 5 stycznia 1919 r. do Dowództwa Okręgu wojskowego w Przemyślu trafił Rozkaz poufny Nr 1 zawierający apel Naczelnego Wodza do oficerów: Armja Polska powstaje w warunkach niezwykłych i trudnych. Pod ciężarem wojny i klęsk skruszyły się wojska trzech państw zaborczych. Rozkład ich armii, których szeregi zawierały wielu Polaków wstępujących dziś częściowo do naszych formacyi – tworzy stan podniecenia i chaosu, działając szkodliwie na naszą młodą armię. Nie zna Polska nadto porządku prawnego, tak ustalonego i powszechnie przyjętego, by mógł się stać podstawą życia i wewnętrznych normalnych stosunków wojska (…) Mimo specyalnie ciężkich warunków musi powstać wojsko silne, wewnętrznie jednolite, oparte na bezwzględnej karności i rozumnej dyscyplinie (…) konieczna karność i dyscyplina w wojsku musi być osiągnięta. Miękkością zbytnią i powolnością żołnierzy rozluźniać nie wolno (…) Zadaniem oficerów jest podjęcie tej ciężkiej pracy, stworzenie karnej i dyscyplinowanej armii, zdolnej do wypełnienia obowiązków jakie obrona Ojczyzny i jej praw na wojsko włoży (…).

Mapa Rzeczypospolitej Polskiej, 1920 r.

Mapa Rzeczypospolitej Polskiej, 1920 r.

źródło: www.polona.pl

Mapa ziem polskich [ca 1921 r.]

Mapa ziem polskich [ca 1921 r.]

źródło: www.polona.pl

Walka o kształt powojennej Polski rozpoczęła się już pod koniec grudnia 1918 roku. Wobec oporu Niemców w Wielkopolsce doszło do wybuchu powstania wielkopolskiego, które przerwano w połowie lutego. Los polskiej granicy północno-zachodniej został bowiem rozstrzygnięty na konferencji pokojowej w Paryżu, na której Polskę reprezentowali Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. Na mocy postanowień traktatu wersalskiego Polska otrzymała Wielkopolskę i Pomorze; Gdańsk zamieszkały w większości przez ludność narodowości niemieckiej został zaś uznany za wolne miasto i podporządkowany Lidze Narodów. O przynależności części Prus Wschodnich oraz Górnego Śląska (przyłączenie ich do Polski lub też Niemiec) miały zadecydować plebiscyty. Na Warmii, Powiślu i Mazurach zakończył się on klęską (w przeprowadzonym 11 lipca 1920 roku głosowaniu za Polską opowiedziało się zaledwie 3% biorących udział w wyborach). Co do Śląska to o jego losie rozstrzygnął zarówno negatywny dla Polaków wynik przeprowadzonego 20 marca 1921 roku plebiscytu, jaki i będące jego konsekwencją trzecie powstanie śląskie, które wybuchło 2/3 maja 1921 roku (walki na terenie Śląska rozpoczęły się dużo wcześniej: pierwsze powstanie śląskie miało miejsce w sierpniu 1919 roku, zaś drugie 20 sierpnia roku 1920). W ostateczności Polska otrzymała 29% obszaru z większością zakładów przemysłowych oraz 46% mieszkańców. Jeśli chodzi o granicę wschodnią Rzeczypospolitej to na jej ostateczny kształt miał wpływ, tak konflikt polsko-ukraiński (wojska ukraińskie 1 listopada 1918 roku opanowały wschodnią część zaboru austriackiego, aż do Przemyśla (!); dopiero w lipcu 1919 roku sprawę rozstrzygnęła zwycięska ofensywa wojsk polskich, w wyniku której zajęto obszary do rzeki Zbrucz), jak również wojna polsko-bolszewicka. O wyglądzie granicy wschodniej państwa polskiego zadecydował traktat ryski zawarty między Polską a Rosją i Ukrainą 18 marca 1921 r. w Rydze. Według jego postanowień granica polsko-sowiecka przebiegała wzdłuż linii II rozbioru z korektą na rzecz Polski w postaci części Wołynia, Polesia oraz miasta Pińska. Warto nadmienić, iż walka o granice Rzeczypospolitej była prowadzona nie tylko z Niemcami, bolszewicką Rosją i Ukraińcami, ale także z Czechosłowacją – starcia o Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawę oraz z Litwą – walka o Wileńszczyznę. Ponad to nowo formowane państwo musiało borykać się z problemem wielonarodowości, co nie ułatwiało procesu konsolidacji ziem odzyskanych. Po zakończeniu walk o granice Rzeczypospolitej przystąpiono do tworzenia porządku prawnego, systemu administracyjnego oraz odbudowy gospodarki. Odrodzona Polska liczyła 388,6 tys. km2 i dzieliła się na 16 województw z 277 powiatami. Liczba ludności wynosiła 27,2 mln osób.

Dzień 11 listopada, jako datę odzyskania przez Polskę niepodległości, ustanowiono świętem narodowym dopiero w 1937 roku. Uroczystość obchodzono niedługo, gdyż po zakończeniu II wojny światowej w 1944 roku władze komunistyczne święto zniosły na rzecz Narodowego Święta Odrodzenia Polski przypadającego 22 lipca (data podpisania Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego). Wraz z upadkiem systemu komunistycznego w 1989 roku, święto ustanowione w dwudziestoleciu międzywojennym zostało przywrócone do kalendarza oficjalnych świąt państwowych.