Ku wolności

Szlakiem legjonów

Szlakiem legjonów

źródło: www.polona.pl

Wobec nieudanych prób wywołania powstania w Królestwie Polskim. Austriacy zadecydowali o włączeniu zmobilizowanych żołnierzy polskich do pospolitego ruszenia, co w konsekwencji oznaczałoby likwidację tej niepodległościowej formacji. Tak się jednak nie stało, gdyż polscy politycy z zaboru austriackiego utworzyli Komitet Narodowy i za zgodą Austriaków przejęli polityczne zwierzchnictwo nad strzelcami. Był to początek formowania Legionów Polskich. W ich skład weszły trzy Brygady: I z komendantem Józefem Piłsudskim na czele, II (od 1916 r. dowodzona przez Józefa Hallera) oraz III (jednym z dowódców był Bolesław Roja). Głównym celem Legionów była walka z Rosją o niepodległość Polski. Kolejnym posunięciem, na drodze ku wyzwoleniu Ojczyzny, było utworzenie Polskiej Organizacji Wojskowej, mającej takie same cele i założenia jak Legiony, jakkolwiek działającej w konspiracji. Ponadto Komendant I Brygady zażądał od państw centralnych określenia ich stosunku do sprawy polskiej. Warto zaznaczyć, iż jego działaniom sprzyjała przedłużająca się wojna oraz straty ponoszone przez walczące ze sobą państwa. W wyniku tych zabiegów monarchowie Niemiec i Austro-Węgier wydali 5 listopada 1916 r. akt, w którym zapowiadali utworzenie z ziem zaboru rosyjskiego państwa polskiego o ustroju monarchii konstytucyjnej. Dokument, który na kartach historii zapisał się jako tzw. akt 5 listopada, dobitnie zanegował dotychczasową solidarność państw zaborczych w kwestii polskiej postrzeganej, w Europie i na świecie, jako ich wewnętrzny problem. Jego konsekwencją było wydane przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona, zaledwie dwa miesiące później 22 stycznia 1917 r., orędzie w którym nie omieszkał on podkreślić m. in. postulatu powołania do życia zjednoczonej i niezależnej Polski.          

Wydarzenia rozgrywające się w Rosji w 1917 roku (rewolucja lutowa) w ostateczności również doprowadziły do wydania zgody na utworzenie niepodległego państwa polskiego, na tych terenach, na których Polacy stanowili większość. Jedynym warunkiem miał być jego sojusz z Rosją. Konsekwencja tej decyzji zaowocowała sformowaniem Polaków, dotąd służących w armii rosyjskiej, w trzy korpusy (najliczniejszy z nich – I – dowodzony był przez gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego), a zmiana nastawienia Rosji do problemu polskiego znacznie ułatwiła podejmowanie przez Romana Dmowskiego działań na Zachodzie. 4 czerwca 1917 r. zaczęto tworzyć we Francji Armię Polską (od koloru mundurów nazywaną Armią Błękitną), z dowódcą gen. Józefem Hallerem na czele, zaś 15 sierpnia w Lozannie założono Komitet Narodowy Polski, który za cel stawiał sobie prowadzenie akcji dyplomatycznych na rzecz Polski. W tym samym czasie Józef Piłsudski zażądał od Państw centralnych powołania polskiego rządu – podkreślał, że wojsko polskie może podlegać wyłącznie władzom polskim i tylko w takim wypadku będzie nadal wspierało państwa centralne. Rządy Niemiec i Austro-Węgier odrzuciły te postulaty, w związku z czym w lipcu 1917 roku większość żołnierzy i oficerów I i III Brygady Legionów odmówiła złożenia przysięgi na wierność sojuszowi z Niemcami i Austro-Węgrami. Tzw. kryzys przysięgowy doprowadził do internowania żołnierzy w Szczypiornie i Beniaminowie; legionistów z Galicji wcielono do armii austriackiej i wysłano na front włoski, zaś sam Piłsudski trafił do więzienia w Magdeburgu. II Brygadę, która jako jedyna złożyła przysięgę dochodząc do wniosku, że konieczne jest zachowanie polskiej siły zbrojnej, przekształcono w Polski Korpus Posiłkowy. W lutym 1918 roku, w proteście przeciwko decyzji państw centralnych oddających Chełmszczyznę powstającemu państwu ukraińskiemu, rekruci korpusu dołączyli do powstałego po rewolucji lutowej II Korpusu Polskiego na czele z Józefem Hallerem.

Sprawa polska na arenie międzynarodowej została poruszona przez prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona po raz kolejny  8 stycznia 1918 r. Wydał on wówczas orędzie, w którym nakreślił czternaście punktów przyszłego pokoju. Punkt 13. owego orędzia dotyczył sprawy polskiej;  traktował, iż koniecznym jest stworzenie niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza. Deklaracja wersalska wydana 3 czerwca 1918 r. przez Francję, Wielką Brytanie i Włochy, również mówiła o powstaniu niepodległego państwa polskiego. Powołana na ziemiach polskich, jeszcze na jesieni 1917 roku przez agresora niemieckiego i austro-węgierskiego, Rada Regencyjna w obliczu nadchodzącej i nieuchronnej klęski państw centralnych zaczęła dążyć do uniezależnienia się od władz okupacyjnych. 7 października wydała manifest do narodu polskiego, w którym za główny cel Polaków uznała utworzenie niepodległego państwa. Ta i inne decyzje nie przyniosły jej jednak popularności, gdyż w dalszym ciągu krytykowano ją za zależność od obcych władz. Od jesieni 1918 roku można mówić o systematycznym przejmowaniu władzy przez Polaków. 27 października w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna z Ignacym Daszyńskim i Wincentym Witosem na czele – przejęła ona władze w zachodniej części zaboru austriackiego. W Królestwie Polskim z początkiem listopada Polska Organizacja Wojskowa bezkrwawo zniosła okupację austriacką zaś 7 listopada w Lublinie lewica niepodległościowa utworzyła Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. Powrót na ziemie polskie Józefa Piłsudskiego (10 listopada 1918 r.) zbiegł się w czasie z zawieszeniem broni między Niemcami a ententą, które definitywnie zamykało wydarzenia I wojny światowej. Koniec wielkiej wojny okazał się początkiem tworzenia odrodzonego niepodległego państwa, tak bardzo upragnionego i wyczekiwanego przez Polaków.